است ، حقوق خانوادگى هم طبعاً تغيير مىكند و بايد هم تغيير بكند ، وظايف هم بايد تغيير كند ، چطور ؟ بگويد : مثلًا در زندگيهاى قديم براى والدين حق زيادى بر عهدهء فرزندان گذاشته بودند و متقابلًا وظايف زيادى بر عهدهء والدين نسبت به فرزندان . اين حقوق و وظايف در جامعهء ديروز لازم و درست بود ، زيرا ادامه و پرورش نسل جز در محيط خانوادگى ممكن نبود . حكومت يا وجود نداشت يا اگر وجود داشت تكامل پيدا نكرده بود . اينجا بود كه مىآمدند تمام حقوق فرزند را به عهدهء پدر و مادر مىگذاشتند : شير دادن به عهدهء مادر و نفقه دادن به عهدهء پدر . اگر [ والدين از هم ] جدا شدند ، چنانچه بچه دختر باشد ، تا سنين هفت سالگى در حضانت مادر است و بعد بايد در اختيار پدر [ قرار بگيرد . ] و چه حقوق زيادى پدر و مادر به عهدهء فرزندان پيدا مىكنند : وقتى اينها پير شدند ، اگر نداشته باشند ، واجب النفقهء فرزندان هستند و فرزندان بايد آنها را اداره كنند . اين مطلب در زندگيهاى قديم درست بود ولى امروز كه زندگى تكامل پيدا كرده ، اين حقوق و وظايف از محيط خانوادگى به اجتماع بزرگ منتقل مىشود . دولت جانشين پدر و مادر مىشود و بهتر از پدر و مادر هم انجام مىدهد . در قديم كه مىگفتند پدر و مادر بايد فرزند را بزرگ كنند تا وقتى كه به حد بلوغ و تزويج برسد [ براى اين بود كه ] غير از پدر و مادر مقام ديگرى نبود . ولى امروز با بسط و توسعه‌اى كه كارهاى حكومتى پيدا كرده ، اگر لازم باشد پدر و مادرى باشند و خانواده‌اى تشكيل بشود و فرزندان اختصاصى وجود داشته باشند « 1 » بايد بچه را همين كه متولد شد در اختيار مؤسسات عمومى بگذارند و وقتشان را به بچه بزرگ كردن تلف نكنند ، بگذارند دولت بزرگش كند . وقتى كه دولت او را بزرگ كرد تمام حقوقى كه والدين به عهده دارند ، به عهدهء دولت گذاشته مىشود . آن وقت قانون بايد همان حرفهايى را كه قبلًا مىگفت بگويد كه اطاعت والدين واجب است ( وَ قَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً . . . فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ ) « 2 » اما همهء اينها بايد به مربّى امروزش ( دولت ) گفته شود : دولت به گردن تو حق دارد ، در مقابل دولت نبايد « اف » بگويى ، اطاعت او واجب است ، همان‌طور كه در گذشته مىگفتند اطاعت والدين واجب است . وقتى هم [ فرد ] بزرگ شد ، هيچ

--> ( 1 ) فرضيهء ديگرى هست كه اساساً تشكيل خانواده لازم نيست . ( 2 ) اسراء / 23